
Najczęściej cytowaną myśl stoików najłatwiej też źle wykorzystać — i można to robić latami, wcale tego nie zauważając.
Pochodzi z pierwszej strony Encheiridionu, podręcznika spisanego z nauk Epikteta, byłego niewolnika, który uczył filozofii na przełomie I i II wieku. Pewne rzeczy zależą od nas, a pewne nie. Od nas zależą nasze sądy, nasze wybory, to, do czego dążymy, i to, od czego się odwracamy. Od nas nie zależą: ciało, mienie, dobre imię, stanowisko.
Zwykle czyta się to tak: to nie zależy ode mnie, więc trudno. Praca, diagnoza, człowiek, który przestał dzwonić. Nie zależy ode mnie. Następne.
To pół zdania. Stoicy wcale nie byli bierni. Marek Aureliusz rządził imperium i prowadził wojnę, Seneka pisał, doradzał, spierał się i inwestował. To rozróżnienie nie miało nikogo z niczego zwalniać. Miało kierować wysiłek tam, gdzie trzeba. Za wszystko, co od ciebie zależy, odpowiadasz w całości, bez wymówek. Tym, co nie zależy, przestajesz się zadręczać, żeby starczyło ci sił na pierwszą listę.
W praktyce większość tego, co nie daje ludziom spać o wpół do czwartej nad ranem, ląduje gdzieś pomiędzy dwiema listami Epikteta. Dlatego współcześni autorzy piszący o stoicyzmie często dodają trzecią. Mnie najlepiej sprawdzają się ołówek i trzy kolumny:
Kontrola. To, co faktycznie robisz: twoje działania, słowa, wysiłek i twoja reakcja, kiedy minie pierwszy wstrząs.
Wpływ. To, na co twoje działania mogą wpłynąć, ale czego nie przesądzą: czy dostaniesz pracę, co ktoś o tobie myśli, czy ci wybaczy.
Poza mną. To, co się wydarzy bez względu na to, co zrobisz: gospodarka, pogoda, twój wiek, decyzje zapadające w gabinetach, do których nigdy nie wejdziesz.
Zasada dla pierwszej kolumny: działaj na całego. Dla trzeciej: przestań to w kółko przerabiać w głowie. Najtrudniej jest ze środkową kolumną. Cyceron zostawił na nią dobre porównanie. Stoik w jednym z jego dialogów opisuje łucznika, którego prawdziwym celem jest zrobić wszystko, co składa się na dobry strzał. Łucznik woli trafić i na to pracuje, ale kiedy strzała opuści cięciwę, trafienie nie jest już jego. Zrób swoje najlepiej, jak umiesz. Do wyniku się nie przywiązuj.
Seneka dołożył jeszcze jedno narzędzie i to jedyna pożyteczna rzecz, jaką można zrobić z trzecią kolumną. Wyobraź sobie spokojnie i konkretnie to, czego się boisz, i zapytaj: co właściwie zrobię, jeśli to się stanie? Brzmi jak przepis na jeszcze większy lęk. W praktyce często działa odwrotnie. Strach żywi się mgłą: a jeśli wszystko się posypie? Konkrety go zmniejszają: jeśli mnie zwolnią, pieniędzy starczy mi na tyle a tyle, a ja zrobię te trzy rzeczy. Katastrofa z planem w załączniku dalej jest straszna. Katastrofa bez planu kręci się w głowie przez całą noc.
Dwie przestrogi. Przećwicz to raz, na papierze, i zakończ tym, co wtedy zrobisz; jeśli to się zamienia w pętlę, przestań. A jeśli tym, co wciąż wraca, jest zrobienie sobie krzywdy, nie ćwicz tego w ogóle. Porozmawiaj z kimś jeszcze dziś. Numer 116 123 działa o każdej porze: w Polsce to Kryzysowy Telefon Zaufania, w Wielkiej Brytanii Samaritans. A jeśli w trzeciej kolumnie stoi człowiek, którego się boisz, w pierwszej jest jedna pozycja przed wszystkimi innymi: zadbać o własne bezpieczeństwo.
Na papierze kolumny są porządne, w życiu — nie. Twoje zdrowie leży po trochu w każdej z trzech. To nic. Nie chodzi o idealne posortowanie. Chodzi o to, żeby przestać traktować każde zmartwienie, jakby było równie pilne i w równym stopniu twoje.
Spróbuj dziś wieczorem. Narysuj trzy kolumny. Wyrzuć na nie wszystko, co masz w głowie. Potem spójrz na pierwszą, tę, którą najłatwiej zostawić pustą, i zrób jutro jedną rzecz z tej kolumny.
Ta notka pochodzi z rozdziału 8 książki ARRR, która bierze od stoików pytanie, a resztę ich systemu zostawia.
Źródła. Epiktet, Encheiridion 1, w: tenże, Diatryby. Encheiridion z dodaniem Fragmentów oraz Gnomologium Epiktetowego, przeł. Leon Joachimowicz (Warszawa: PWN, 1961) [źródło]. William B. Irvine, Przewodnik dobrego życia. Starożytna sztuka stoickiej radości (Wydawnictwo Aktywa, 2023), gdzie trzecia lista nazywa się „trychotomią kontroli” [interpretacja]; trzy kolumny to pomysł tej notki. Cyceron, O najwyższym dobru i złu III 22, w: tenże, Pisma filozoficzne, t. 3, przeł. Wiktor Kornatowski (Warszawa: PWN, 1961) [źródło]. Seneka, Listy moralne do Lucyliusza 24, 1–2, przeł. Wiktor Kornatowski (Warszawa: PWN, 1961) [źródło]; pytanie „co właściwie zrobię?” dokłada ta notka. Joachim Stöber i T. D. Borkovec, Cognitive Therapy and Research 26 (2002), o mglistości zamartwiania się (po angielsku) [źródło]. Kryzysowy Telefon Zaufania 116 123 i Samaritans, samaritans.org [źródło].